ସଂଘର୍ଷ ନୁହେଁ, ସଂଳାପ ଜରୁରୀ
ରାଜଧାନୀ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀରୁ ଦେଶର ଦୁର୍ଗମ କୋଣଅନୁକୋଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିସରଠାରୁ ଗାଁଗଣ୍ଡାର ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଘରୋଇ କଳକାରଖାନାର ଫାଟକଠାରୁ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ଆଜି ଲିଙ୍ଗଗତ ତଥା ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବରୁ ଉର୍ଦ୍ଧରେ ଛାତ୍ର, କର୍ମଚାରୀ, ଶ୍ରମିକ, କୃଷକ ଓ ସାଧାରଣ ଜନତା ନ୍ୟାୟ, ହକ୍, ସମ୍ମାନ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଆଶାରେ ଅହରହ ଅସାଧାରଣ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ପ୍ରତିବାଦର ସ୍ୱରକୁ ତୀବ୍ରତର କରିବା ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଛି। କେଉଁଠି ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଦରବୃଦ୍ଧି ତ କେଉଁଠି ଜଳ, ଜମି ଓ ଜଙ୍ଗଲର ସୁରକ୍ଷା ତ ଆଉ କେଉଁଠି ସର୍ବନିମ୍ନ ମଜୁରୀ ଓ ପେନସନର କଥା। ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଲୋଗାନ୍ ଏବଂ ବ୍ୟାନର ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ବି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦଯାତ୍ରା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାରଣା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନଶନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରତିବାଦର ଅନ୍ତରାଳରେ ନେଡ଼ିଗୁଡ଼ କହୁଣୀକୁ ବୋହିଯିବା ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଓ ସରକାର ସେମାନଙ୍କ ଅଭାବ ଅସୁବିଧାକୁ ଗୁରୁତର ସହ ଶୁଣିବାର ଏକ ନିରବ ବ୍ୟାକୁଳତା ହିଁ ଲୁଚିରହିଛି। ଯେତେବେଳେ ସମାଜର ଏତେଗୁଡ଼ିଏ ବର୍ଗ ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ସଂସ୍ଥାଗତ ପଥ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ରାଜରାସ୍ତାକୁ ଆସିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ୟା ଆଉ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଭିଯୋଗ କିମ୍ବା ଦାବି ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନରହି, ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସାର୍ଥକତା ସମ୍ପର୍କିତ ମୌଳିକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ କେବଳ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଲୋକେ କାହିଁକି ପ୍ରତିବାଦ କରୁଛନ୍ତି, ବରଂ ଏହା ଯେ, କାହିଁକି ଏତେ ଲୋକଙ୍କୁ ଲାଗୁଛି ଯେ ପ୍ରତିବାଦ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜ କଥା କହିବାର ଏକମାତ୍ର ଭାଷା ହୋଇ ରହିଯାଇଛି?
ଏକ ସଜୀବ ଓ ସ୍ପନ୍ଦନଶୀଳ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଏହି କାରଣରୁ ବିପଦରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ ଯେ ତାହାର ନାଗରିକମାନେ କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ବରଂ ସେତେବେଳେ ଏହା ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ରାଜ୍ୟ ଓ ତାହାର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଳାପର ସେତୁ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ। ସରକାର କେବଳ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ ଓ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ବୁଝିବା, ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ବେଗର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ବିଶ୍ୱାସ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ମଧ୍ୟ ତାହାର ଦାୟିତ୍ୱ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବିଧାନ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିଜର ଅସମ୍ମତି ଓ ପ୍ରତିବାଦ ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଅଧିକାର ସହିତ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଯୋଗାଯୋଗ ବିଫଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ସନ୍ଦେହ ପୂରଣ କରିଦିଏ। ସଂଳାପର ସ୍ଥାନ ନିଏ ସ୍ଲୋଗାନ, ଆଲୋଚନାର ସ୍ଥାନ ନିଏ ସଂଘର୍ଷ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାସର ସ୍ଥାନ ନିଏ ଅବିଶ୍ୱାସ। ଆଉ ଆଲୋଚନାର ଟେବୁଲ୍କୁ ବ୍ୟାରିକେଡ୍ ପ୍ରତିସ୍ଥାପିତ କଲାବେଳକୁ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଏକ ନିରବ ପରାଜୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇସାରିଥାଏ।
ବାରମ୍ବାର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାଜନକ। ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରାୟତଃ ସେତେବେଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବହେଳିତ ହୋଇ ରହିଯାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିବାଦ ଏକ ବଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନର ରୂପ ନେଇନଥାଏ। ଏହାପରେ ପ୍ରଶାସନର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଅନେକ ସମୟରେ ସମସ୍ୟାର ମୂଳ କାରଣ ସମାଧାନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଭିଡ଼କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଫେରାଇଥାଏ। ଅଭିଜ୍ଞତା ବାରମ୍ବାର ପ୍ରମାଣ କରିଛି ଯେ ପୁଲିସ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଭିଡ଼କୁ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅସନ୍ତୋଷକୁ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ କରିପାରେ ନାହିଁ। ରାସ୍ତା ଖାଲି କରାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଜମିଥିବା କ୍ଷୋଭକୁ ଦୂର କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ବଳ ପ୍ରୟୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମୟିକ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପରିସ୍ଥିତି କ୍ୱଚିତ୍ ସ୍ଥାୟୀ ସମାଧାନ ଆଣିପାରେ, କାରଣ ସମାଧାନ ହୋଇନଥିବା ଅଭିଯୋଗ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ପିଢ଼ିରେ ପୁଣି ଫେରିଆସେ। ଠିକ୍ ସେହିପରି, ଯେଉଁ ପ୍ରତିବାଦକାରୀମାନେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦାବି ଓ ଆନ୍ଦୋଳନର ନୈତିକ ଅଧିକାରକୁ ଦୁର୍ବଳ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ କ୍ଷତି ହୁଏ ଉଭୟଙ୍କର, କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ, ଯାହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳଦୁଆ। ଯଦିଓ ସରକାରୀ ଭାବେ ଦେଶର ସମସ୍ତ ରାଲି, ଧାରଣା, ଅନଶନ, ଆନ୍ଦୋଳନ, କୃଷକ/ଛାତ୍ର ପ୍ରତିବାଦର ଏକତ୍ର ବାର୍ଷିକ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଶ୍ରମ ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ଶ୍ରମ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ଅଧିକୃତ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ୨୦୨୩ରେ ଦେଶରେ ୫୦ଟି ଶିଳ୍ପ ବିବାଦ (୪୬ ଧର୍ମଘଟ ଓ ୪ ଲକ୍-ଆଉଟ୍) ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଥିରେ ୨୨,୮୬୧ ଶ୍ରମିକ ସାମିଲ ହୋଇ ୫,୯୦,୫୮୭ ମାନବ-ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟହାନି ହୋଇଥିଲା। ସେହିପରି ୨୦୨୨ରେ ଶିଳ୍ପ ବିବାଦଜନିତ ୪୧ଟି କାର୍ଯ୍ୟବନ୍ଦରେ ୨,୯୮,୦୧୯ ଶ୍ରମିକ ଜଡ଼ିତ ହୋଇ ୧୦,୨୦,୭୨୨ ମାନବ-ଦିନ ହାନି ଘଟିଥିଲା। ଏହି ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ ପ୍ରତିବାଦର ମୋଟ ଆର୍ଥିକ କ୍ଷତି ବେଶ୍ ଅନୁମେୟ।
ସମ୍ବିଧାନ ସରକାରଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ଯେପରି ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଛି, ସେହିପରି ନାଗରିକଙ୍କ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିବାଦର ଅଧିକାରକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛି। ଏହି ଦୁଇଟି ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ; ବରଂ ଗଣରାଜ୍ୟର ଦୁଇଟି ପରିପୂରକ ସ୍ତମ୍ଭ। ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ବିହୀନ ଶାସନ ଯେପରି ସମ୍ବେଦନହୀନ ହୋଇପଡ଼େ, ସେହିପରି ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ବିହୀନ ପ୍ରତିବାଦ ଅରାଜକତାର ରୂପ ନେଇପାରେ। ତେଣୁ ସମ୍ବିଧାନର ମୂଳ ଆତ୍ମାକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିବା ଆଜିର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆବଶ୍ୟକତା। ଇତିହାସ ଆମକୁ ବାରମ୍ବାର ଏକ ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟ ଶିଖାଇଛି। କୌଣସି ଗଣତନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସଂଘର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇନାହିଁ; ବରଂ ସଂଳାପ, ସହମତି ଏବଂ ପରସ୍ପର ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ପୁନର୍ଗଠନ କରିଛି। ଯେତେବେଳେ ଶାସକମାନେ ବିରୋଧାଭାସକୁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱରେ ଅନେକ ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି। ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ସେହି ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛି। ସତ୍ୟ, ଅହିଂସା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ନୈତିକ ସାହସର ଶକ୍ତି ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ନତମସ୍ତକ କରିଥିଲା। ତେଣୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରକାଶ ବଳପ୍ରୟୋଗରେ ନୁହେଁ; ମତଭେଦକୁ ସଂଳାପରେ ପରିଣତ କରିବାର ଦକ୍ଷତାରେ ରହିଛି। ସରକାର ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିବାର ସାହସ ଦେଖାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ନୈତିକ ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଆଉ ଆନ୍ଦୋଳନ ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତି, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖେ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଇତିହାସରେ ସମ୍ମାନର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ।
ଆଜି ଦେଶବ୍ୟାପୀ ଦେଖାଦେଇଥିବା ଏହି ପ୍ରତିବାଦର ଲହରୀକୁ କେବଳ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ସମସ୍ୟା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ ଚଳିବ ନାହିଁ। ଏହା ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ଅଧିକ ପରିପକ୍ୱ କରିବାର ଏକ ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ। ସରକାରଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷାର ସମୟ—ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବା, ସେମାନଙ୍କ କଥା ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହ ଶୁଣିବା, ସ୍ୱଚ୍ଛତାର ସହ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଜଣାଇବା ଏବଂ ସମୟୋପଯୋଗୀ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ କରିବା। ଏକ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ସରକାର କେବେ ବି ଶୁଣିବାକୁ ଦୁର୍ବଳତା ବୋଲି ଭାବେନାହିଁ; ବରଂ ତାହାକୁ ନିଜର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରେ। ସେହିପରି ପ୍ରତିବାଦକାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ ରଖିବାକୁ ହେବ ଯେ, ସମ୍ବିଧାନ କେବଳ ପ୍ରତିବାଦର ଅଧିକାର ଦେଇନାହିଁ, ଶାନ୍ତି, ଜନସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଆଇନର ଶାସନ ପ୍ରତି ସମାନ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିଛି। ସଂସଦ, ନ୍ୟାୟପାଳିକା, ଗଣମାଧ୍ୟମ, ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନ ଏବଂ ନାଗରିକ ସମାଜ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ସଂଳାପର ସେତୁ ନିର୍ମାଣରେ ନିଜ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବାକୁ ହେବ।
ଭାରତର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତିର ପରିଚୟ କେବେ ବି ପ୍ରତିବାଦର ଅନୁପସ୍ଥିତି ନୁହେଁ। ବରଂ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତି ରହିଛି ମତଭେଦକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଥରେ ସମାଧାନ କରିବାର କ୍ଷମତାରେ। ଦୁନିଆର ସର୍ବବୃହତ୍ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଏପରି ଏକ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ସାଧାରଣ ଘଟଣା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଭିଯୋଗ ଶେଷରେ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ପରିଣତ ହେବ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସଂଘର୍ଷରେ। ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି କେବଳ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁର୍ବଳ କରେନାହିଁ; ସମାଜକୁ ବିଭକ୍ତ କରେ, ପରସ୍ପର ଅବିଶ୍ୱାସକୁ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ଜାତୀୟ ଶକ୍ତିକୁ ବିକାଶ ପରିବର୍ତ୍ତେ ବିବାଦରେ ନିୟୋଜିତ କରିଦିଏ। ଏକଶହ ଚାଳିଶି କୋଟି ଲୋକଙ୍କ ଏହି ଗଣରାଜ୍ୟ କେବଳ ଶାସନର ଶକ୍ତିରେ ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହାକୁ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବିଶ୍ୱାସ, ସହଯୋଗ ଓ ନିରନ୍ତର ସଂଳାପ।
ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସମୟର ଆହ୍ୱାନ ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ। ସରକାରଙ୍କୁ ବୁଝିବାକୁ ହେବ ଯେ, ଲୋକଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦୁର୍ବଳତା ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ସାମ୍ବିଧାନିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ସେହିପରି ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧି କରିବାକୁ ହେବ ଯେ, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରତିବାଦ ହିଁ ଯେକୌଣସି ଜନଆନ୍ଦୋଳନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି। ସମ୍ବିଧାନ କେବଳ ଶାସକଙ୍କର ନୁହେଁ, କେବଳ ପ୍ରତିବାଦକାରୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟଙ୍କର ସାମୂହିକ ଅଙ୍ଗୀକାର। ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ଯଦି ଆମେ ଏକ ସଶକ୍ତ, ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଯିବାକୁ ଚାହୁଁ, ତେବେ ଶାସକ ଓ ଶାସିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତାକୁ ଲାଠି, ବ୍ୟାରିକେଡ୍ କିମ୍ବା ବଳପ୍ରୟୋଗରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଖୋଲାମନର ସଂଳାପ, ପରସ୍ପର ସମ୍ମାନ ଓ ବିଶ୍ୱାସରେ ଦୂର କରିବାକୁ ହେବ। କାରଣ, ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରକୃତ ବିଜୟ କାହାର ପରାଜୟରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ପରସ୍ପରକୁ ବୁଝିବାରେ ନିହିତ। ଜାତିର ଭବିଷ୍ୟତ ଅଧିକ ବ୍ୟାରିକେଡ୍ରେ ନୁହେଁ, ଅଧିକ ସଂଳାପରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବ। କାରଣ ସଂଳାପ ହିଁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, ଆଉ ସଂଘର୍ଷ ହେଉଛି ତାହାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଫଳତା।
*****
No comments:
Post a Comment